Men thơm nếp cái hoa vàng ngày Tết Đoan Ngọ: Nồng nàn hương xưa giữ hồn phố thị

Cứ đến mùng 5 tháng 5 âm lịch, giữa những khu chợ Hà Nội lại thoảng lên thứ hương ngai ngái, ngọt thơm rất riêng của rượu nếp mới. Từ những mẹt cơm rượu trắng ngần, tím sẫm đến tiếng rao quen thuộc nơi góc phố, món ăn dân dã ấy không chỉ là thức quà mùa hè mà còn là một phần ký ức của Tết Đoan Ngọ - cái Tết truyền thống gắn với nếp sống gia đình người Việt bao đời nay.

Trong nhịp sống hiện đại, nhiều phong tục xưa đã dần đổi thay, nhưng vào ngày Tết Đoan Ngọ, rượu nếp vẫn là món gần như không thể thiếu trên mâm cúng của nhiều gia đình Hà Nội. Đằng sau từng hạt nếp mềm thơm, vị men cay dịu là câu chuyện của những người làm nghề thức khuya dậy sớm, của các làng nghề đỏ lửa từ tinh mơ và của một phong tục mang ý nghĩa cầu mong sức khỏe, bình an giữa thời khắc chuyển mùa.

Những "đại công xưởng" đỏ lửa xuyên đêm phục vụ thức quà "giết sâu bọ"

Để có được bát rượu nếp thơm ngon đúng điệu phục vụ người dân Thủ đô, các làng nghề ngoại thành như Dương Liễu (Hoài Đức) hay Phú Thượng (Tây Hồ) đã phải tất bật từ nhiều ngày trước đó.

Tại thôn Cát Quế (Dương Liễu), nhà bà Nguyễn Thị Hậu những ngày này luôn rộn ràng tiếng cười nói và mùi thơm sực nức của men rượu. Với thâm niên 30 năm trong nghề, bà Hậu bảo làm cái này "chăm còn hơn chăm người". Năm nay, lượng khách đặt lên tới hơn 1,5 tấn rượu nếp, bà phải huy động toàn bộ con cháu trong nhà vào cuộc.

"Từ 5 giờ sáng đã phải chuẩn bị rửa xô, giặt bao tải, rửa xoong nồi sạch bong. Gạo thì phải nhặt từng hạt thóc, hạt sạn. Ngày xưa chỉ có nếp cái hoa vàng, giờ có thêm nếp cẩm, màu sắc đẹp mà ăn cũng rất bổ", bà Hậu vừa nhanh tay rắc men vừa chia sẻ.

Bí quyết để rượu nếp ngon nằm ở khâu chọn men và điều chỉnh nhiệt độ. Men phải được cạo sạch vỏ trấu, giã mịn, rây đi rây lại hai lượt. Khi rắc men phải thật đều tay trên lớp xôi đã để nguội vừa tầm. Bà Hậu nhấn mạnh: "Cái con men này nhạy cảm lắm, thời tiết nóng quá là nó hỏng ngay, có khi phải đưa cả cơm rượu vào phòng điều hòa để ủ thì mới đạt độ ngọt, thơm đúng ý".

Theo bà, ngày trước người Hà Nội chủ yếu ăn rượu nếp làm từ nếp cái hoa vàng. Khoảng hơn 20 năm trở lại đây mới phổ biến thêm nếp cẩm với màu tím sẫm đẹp mắt, vị đậm và thơm hơn. Dù là loại nào thì điều quan trọng nhất vẫn là men phải đều tay, xôi phải đạt độ dẻo căng và đủ ngày lên hương.

Bà Hậu cười hiền khi kể chuyện nhiều người sợ ăn rượu nếp bị say: "Lúc mới làm xong, cơm rượu vừa ngọt vừa thơm, ăn gần như không say đâu. Để đến chiều, khi xuống rượu mạnh hơn mới dễ ngấm".

Cách đó không xa, tại làng Phú Thượng nổi tiếng với nghề đồ xôi lâu đời của Hà Nội, bếp nhà bà Công Thị Hoa cũng đỏ lửa từ tinh mơ. Có năm gia đình bà Hoa nhận làm hơn một tạ rượu nếp cái hoa vàng và nếp cẩm để phục vụ khách dịp Tết Đoan Ngọ.

Với người Phú Thượng, làm rượu nếp là cả một nghệ thuật. Hơn 40 năm làm nghề, bà Hoa cho biết bí quyết chính là gạo nếp cái hoa vàng còn nguyên lớp cám lụa, hạt tròn mẩy, khi đồ thành xôi có độ căng bóng, dẻo quánh và giữ được vị ngọt tự nhiên nhất. Xôi sau khi nấu chín sẽ được trải nguội vừa độ rồi mới rắc men và ủ kín. Người làm nghề luôn phải "canh" từng thay đổi nhỏ của thời tiết để cơm rượu lên men đẹp, thơm và không bị chua gắt.

Không phải ngẫu nhiên mà cứ đến dịp này, hơn 400 hộ dân ở Phú Thượng lại đồng loạt làm rượu nếp. Với nhiều gia đình Hà Nội, đây vừa là món ăn truyền thống, vừa là thức quà biếu mang hương vị mùa hè rất riêng.

Vì sao Tết Đoan Ngọ không thể thiếu rượu nếp?

Tết Đoan Ngọ diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm, còn được dân gian gọi bằng cái tên quen thuộc là "Tết giết sâu bọ". Theo quan niệm xưa, đây là thời điểm giao mùa, thời tiết oi nóng khiến cơ thể dễ sinh bệnh, sâu bọ và ký sinh phát triển. Người Việt vì thế thường làm lễ cúng tổ tiên, ăn các món giúp thanh lọc cơ thể, cầu mong khỏe mạnh.

Trong đó, rượu nếp là món ăn đặc biệt nhất.

Thức quà này hội tụ đủ vị ngọt, cay, nóng, chua nhẹ của quá trình lên men tự nhiên. Người xưa tin rằng ăn rượu nếp vào sáng sớm mùng 5 tháng 5 sẽ giúp "diệt sâu bọ" trong bụng, hỗ trợ tiêu hóa và làm ấm cơ thể. Dù quan niệm dân gian ấy chưa thể lý giải hoàn toàn bằng khoa học hiện đại, nhưng qua nhiều thế hệ, rượu nếp vẫn trở thành một phần không thể tách rời của ngày Tết Đoan Ngọ.

Ở Hà Nội, cứ gần đến mùng 5 tháng 5 là các khu chợ truyền thống lại rực lên sắc đỏ tím của mận, vải, bánh gio và những mẹt rượu nếp thơm lừng. Người mua thường đi từ rất sớm để chọn mẻ cơm rượu mới nhất đem về thắp hương.

Chị Đỗ Thị Thắm ở Thanh Trì cho biết gia đình chị đã bán rượu nếp hơn 20 năm nay. Ngày thường quán mở từ 7 giờ sáng, nhưng riêng dịp Tết Đoan Ngọ thì 4 giờ đã phải bày hàng vì khách quá đông. Có năm mới 10 giờ sáng đã bán hết sạch.

Theo chị, người Hà Nội vẫn giữ thói quen mua rượu nếp cùng mận, bánh gio, hoa quả để dâng cúng tổ tiên rồi cả gia đình quây quần thưởng thức. Đó không chỉ là chuyện ăn uống mà còn là cách nối tiếp phong tục của cha ông.

Nhiều người lớn tuổi cũng coi việc mua rượu nếp ngày mùng 5 tháng 5 như một "nếp nhà" khó bỏ. Bà Từ Thị Mão ở Đống Đa nói giản dị: "Các cụ ngày trước thế nào thì mình vẫn theo như vậy. Cứ đến ngày này là nhà tôi nhất định phải có rượu nếp để thắp hương".

Còn với chị Nguyễn Thanh Phương, việc đi mua nếp cẩm mỗi dịp Tết Đoan Ngọ giống như sự chuyển giao giữa các thế hệ: "Ngày xưa bà rồi mẹ đi mua, giờ đến lượt mình tiếp tục giữ thói quen ấy".

Giữ nếp quê xưa trong hơi thở thị thành

Điều khiến rượu nếp Hà Nội đặc biệt có lẽ nằm ở cảm giác rất đời thường mà món ăn này mang lại. Đó là bát cơm rượu mát lạnh ăn trong buổi sáng đầu hè oi ả. Là mùi men thơm len qua những con phố nhỏ sau cơn mưa rào lúc sáng sớm. Là hình ảnh những người phụ nữ tóc đã bạc vẫn cần mẫn đi giao từng cân rượu nếp khắp phố phường.

Ở tuổi ngoài 70, bà Nguyễn Thị Thứ vẫn chạy xe máy hàng chục cây số quanh Hà Nội mỗi mùa Đoan Ngọ để giao rượu cho khách quen. Có hôm 10 giờ đêm bà mới trở về nhà. Nhưng với bà, niềm vui lớn nhất là khi khách vẫn nhớ, vẫn chờ món rượu nếp của mình mỗi dịp tháng Năm âm lịch.

Giữa vô vàn món ăn hiện đại, rượu nếp vẫn tồn tại theo cách mộc mạc như thế. Không cầu kỳ hình thức, không quảng bá rầm rộ, nhưng cứ đến Tết Đoan Ngọ, món ăn ấy lại âm thầm đánh thức ký ức gia đình trong lòng nhiều người dân Thủ đô.

Đó cũng là lý do mà dù cuộc sống đổi thay, rượu nếp vẫn luôn hiện diện trên mâm cúng ngày mùng 5 tháng 5 - như một cách giữ lại hương vị truyền thống, giữ sự kết nối giữa con cháu với tổ tiên, giữa hiện tại với những nếp xưa còn đọng lại trong hương men ngày Đoan Ngọ.