Hồng xiêm Xuân Đỉnh - thức quà ngọt lành níu giữ hương vị Hà Nội xưa

Hồng xiêm Xuân Đỉnh không chỉ đặc biệt bởi vị ngọt thơm mà còn gắn với ký ức về một vùng đất ven đô đang đổi thay từng ngày.

Giống quả nhỏ nhưng hương vị khó quên

Cùng với cam Canh, bưởi Diễn hay quất Quảng Bá, hồng xiêm Xuân Đỉnh từng được xem là một trong những thức quà đặc trưng của Hà Nội. Tên gọi của loại quả này gắn trực tiếp với vùng đất Xuân Đỉnh, nơi trước đây có những khu vườn rộng, trồng hồng xiêm thành từng hàng, phủ bóng xanh lên đường làng, ngõ xóm.

Theo các tư liệu được ghi lại, giống hồng xiêm ở Xuân Đỉnh còn được gọi là hồng đường, hồng nhót. Quả thường không lớn, dáng thon, phần đuôi hơi nhọn, lớp vỏ mỏng và mịn. Đây cũng là một trong những điểm giúp phân biệt hồng xiêm Xuân Đỉnh với nhiều giống hồng xiêm lai có kích thước lớn, hình dáng tròn đầy được bán phổ biến trên thị trường.

Điều khiến loại quả này được người Hà Nội nhớ lâu nằm ở phần ruột. Khi chín tới, hồng có thịt mềm mịn, màu nâu hồng hoặc trắng hồng, không tạo cảm giác lạo xạo như một số loại hồng xiêm khác. Hương thơm dịu, vị ngọt đậm nhưng vẫn thanh mát, ăn đến đâu cảm giác như tan nhẹ trên đầu lưỡi đến đó.

Đặc biệt, hồng xiêm Xuân Đỉnh không phải thứ quả có thể hái lúc nào cũng được. Người trồng thường căn cứ vào nhiều dấu hiệu trên quả để xác định thời điểm thu hoạch: cuống nhỏ, tai quả vểnh lên, lớp phấn nâu xám bên ngoài bắt đầu nứt và bong, vỏ chuyển dần sang màu vàng nhẵn. Khi hái, quả đủ già thường ít nhựa; quả còn non sẽ nhiều nhựa và chưa đạt độ ngon.

Hai mùa quả, mỗi mùa một vị riêng

Một nét thú vị của hồng xiêm Xuân Đỉnh là cây thường cho quả theo hai vụ trong năm. Theo các nguồn tư liệu, vụ mùa kéo dài khoảng từ tháng 9 đến tháng 3 năm sau, trong khi vụ chiêm bắt đầu từ cuối tháng 5 và kéo dài đến khoảng tháng 8. Một số ghi chép địa phương gọi vụ chiêm là mùa tháng 5, còn vụ mùa thường rộ vào khoảng tháng 10 âm lịch.

Mỗi mùa lại đem đến một sắc thái khác nhau. Vụ chiêm thường cho quả to và ngọt hơn, bởi cây được hưởng nhiều nắng trong mùa hè, giúp quả tích tụ độ ngọt. Trong khi đó, vụ mùa thường sai quả, những trái hồng nhỏ căng mọng, khi chín có mùi thơm đặc trưng và vị ngọt dịu.

Người Xuân Đỉnh cũng có kinh nghiệm riêng trong việc dấm hồng. Nếu khách muốn ăn ngay, quả được hái ở độ già phù hợp rồi dấm cho chín. Nếu mua về làm quà, thắp hương hoặc biếu người thân, hồng có thể được hái sớm hơn một chút để sau một, hai ngày quả mềm dần. Hồng ngon nhất khi vừa chín tới; nếu còn xanh, vị dễ nhạt hoặc chát, trong khi để quá lâu, phần đường trong quả có thể lên men khiến hồng có mùi nồng.

Có lẽ vì thế mà hồng xiêm từng là món quà được nhiều người lựa chọn mỗi khi ghé Xuân Đỉnh. Những trái hồng nhỏ không cầu kỳ về hình thức nhưng khi đặt lên mâm quả hay mang biếu người thân lại chứa đựng cả câu chuyện về một vùng đất, một mùa quả và cách người Hà Nội thưởng thức những thức quà theo mùa.

Đặc sản đứng trước nguy cơ chỉ còn trong ký ức

Đằng sau vị ngọt của hồng xiêm Xuân Đỉnh là câu chuyện không vui về sự thu hẹp của những khu vườn truyền thống. Quá trình đô thị hóa khiến đất vườn ngày càng ít đi. Nhiều gia đình lựa chọn xây nhà, bán đất hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng, kéo theo diện tích trồng hồng xiêm giảm dần. Những khoảng vườn xanh từng rất quen thuộc ở Xuân Đỉnh vì thế ngày càng thưa bóng cây.

Số lượng hồng xiêm Xuân Đỉnh ít cũng khiến giá loại quả này cao hơn nhiều giống hồng xiêm khác. Một bài viết của Báo Quân đội nhân dân ghi nhận giá hồng loại 1 vào vụ mùa khoảng 70.000-80.000 đồng/kg, trong khi vụ chiêm có thời điểm lên tới 100.000 đồng/kg.

Một vấn đề khác là tên tuổi hồng xiêm Xuân Đỉnh đôi khi bị sử dụng cho những loại quả không được trồng tại địa phương. Theo ghi nhận của Sóng Trẻ, việc hồng xiêm gốc ngày càng ít trong khi các giống khác xuất hiện trên thị trường khiến người tiêu dùng khó nhận biết đâu là hồng Xuân Đỉnh chính gốc.

Bởi vậy giá trị của hồng xiêm Xuân Đỉnh hôm nay không chỉ nằm ở một loại trái cây ngon. Đó còn là dấu vết của những khu vườn từng tồn tại giữa lòng vùng ven đô, là ký ức về một Xuân Đỉnh nhiều cây xanh và là một phần trong văn hóa ẩm thực Hà Nội.

Trong nhịp sống đô thị ngày càng hiện đại, những cây hồng còn sót lại vì thế càng trở nên đáng quý. Bởi một ngày nào đó, khi những khu vườn xưa chỉ còn trong câu chuyện của người lớn tuổi, hương vị ngọt thơm của hồng xiêm Xuân Đỉnh có thể sẽ trở thành thứ người Hà Nội tìm lại không chỉ để ăn, mà để nhớ về một Hà Nội từng có những mùa quả rất riêng.