Không chỉ dừng lại ở cải thiện hạ tầng hay siết chặt quy trình kinh doanh, mô hình chợ dân sinh đảm bảo an toàn thực phẩm (ATTP) tại chợ Thượng Thanh đánh dấu bước chuyển đáng chú ý khi đưa công nghệ số vào quản lý. Từ chỗ phụ thuộc vào niềm tin và kinh nghiệm cá nhân, việc ứng dụng mã QR và hệ thống dữ liệu đồng bộ đang từng bước minh bạch hóa thông tin hàng hóa ngay tại quầy bán.
Thực trạng chợ dân sinh: Nguồn cung lớn nhưng khó kiểm soát
Hiện Hà Nội có khoảng 463 chợ truyền thống, cung ứng từ 20-60% nhu cầu thực phẩm cho người dân. Đây vẫn là kênh phân phối thiết yếu, đặc biệt với nhóm người tiêu dùng trung lưu và lao động phổ thông. Tuy nhiên, chính đặc thù nhỏ lẻ, phân tán, nguồn hàng đa dạng khiến việc kiểm soát chất lượng gặp nhiều khó khăn.
Nguồn ảnh: Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội
Tại chợ Thượng Thanh - nơi được lựa chọn thí điểm mô hình - mỗi ngày cung ứng từ 15-20 tấn thực phẩm với hơn 100 hộ kinh doanh trên diện tích khoảng 1.200m². Các quầy hàng được phân khu theo ngành hàng như thịt, thủy sản, rau củ, thực phẩm chế biến; hạ tầng cơ bản như cấp thoát nước, phòng cháy chữa cháy, nguồn nước sạch được đảm bảo.
Dù vậy, thực tế vẫn tồn tại nhiều "điểm nghẽn": Hồ sơ pháp lý về ATTP chưa đầy đủ; tỷ lệ đăng ký kinh doanh, tập huấn và cam kết ATTP mới đạt khoảng 70%; điều kiện vệ sinh, bảo quản chưa đồng đều; nguồn hàng phong phú nhưng thiếu chứng từ, việc ghi chép chưa thường xuyên...
Đáng chú ý, nhiều tiểu thương vẫn kinh doanh dựa vào mối quen và kinh nghiệm lâu năm. "Tôi bán thịt ở chợ được 20 năm rồi, toàn lấy hàng ở chỗ người quen thôi, đảm bảo thịt tươi ngon, sạch sẽ, người mua cũng yên tâm hơn" - bà Nguyễn Thị Thịnh, tiểu thương chợ Thượng Thanh chia sẻ.
Mô hình chợ dân sinh đảm bảo an toàn thực phẩm được thí điểm tại chợ Thượng Thanh, phường Việt Hưng - Nguồn: Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội
Tuy nhiên, việc bán hàng phụ thuộc vào "niềm tin", "chỗ quen biết" lại tạo ra khoảng trống trong quản lý. Khi xảy ra sự cố, việc truy ngược nguồn gốc hàng hóa trở nên khó khăn, thậm chí không thể thực hiện.
Ở góc độ quản lý, công tác kiểm tra, giám sát chủ yếu vẫn theo phương thức thủ công, dựa vào các đợt thanh tra định kỳ. Thiếu dữ liệu đồng bộ khiến việc giám sát chưa kịp thời, khó phát hiện và xử lý vi phạm chưa thực sự hiệu quả.
Ứng dụng mã QR: Minh bạch thông tin ngay tại quầy hàng
Điểm mới của mô hình thí điểm là thay thế cách quản lý giấy tờ rời rạc bằng hệ thống dữ liệu số hóa đồng bộ. Toàn bộ tiểu thương được lập hồ sơ điện tử và cấp mã QR riêng.
Thông tin về nguồn gốc hàng hóa, giấy tờ pháp lý, lịch sử kiểm tra được cập nhật thường xuyên lên hệ thống. Việc này mang lại hiệu quả rõ rệt ở nhiều khía cạnh.
Nguồn ảnh: Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội
- Với tiểu thương, việc cập nhật thông tin giúp từng bước chuyên nghiệp hóa hoạt động kinh doanh, nâng cao ý thức về chất lượng sản phẩm. "Mình chú ý đến hàng hóa của mình hơn, người mua cũng yên tâm hơn vì biết rõ nguồn gốc" - bà Chu Thị Chanh, một tiểu thương chia sẻ.
- Với người tiêu dùng, chỉ cần điện thoại thông minh là có thể quét mã QR để tra cứu thông tin sản phẩm ngay tại quầy. Điều này không chỉ tạo thêm niềm tin mà còn giúp người mua chủ động giám sát, phản hồi chất lượng hàng hóa.
- Với cơ quan quản lý, hệ thống phần mềm cho phép theo dõi, cảnh báo các trường hợp chưa cập nhật thông tin hoặc có nguy cơ mất ATTP. Nhờ đó, việc giám sát trở nên nhanh chóng, minh bạch hơn.
Nguồn ảnh: Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội
Theo ông Lê Ngọc Thêm, Trưởng ban quản lý chợ Thượng Thanh, nhờ sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và các sở, ngành, tiểu thương đã dần thích nghi với cách làm mới, đồng thời nhận thức rõ hơn lợi ích của việc công khai, minh bạch nguồn gốc hàng hóa.
Hiệu quả bước đầu và bài toán nhân rộng
"Ngay sau khi tiếp nhận kế hoạch của Thành phố, phường Việt Hưng nhanh chóng xây dựng phương án triển khai, thành lập Ban chỉ đạo và phối hợp với Ban quản lý chợ rà soát toàn bộ tiểu thương; phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ tổ chức tập huấn về truy xuất nguồn gốc, giúp các hộ kinh doanh từng bước áp dụng vào hoạt động buôn bán hằng ngày" - ông Nguyễn Trung Kiên, Phó Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Việt Hưng cho biết.
Bước đầu, mô hình đã mang lại những chuyển biến tích cực: Ý thức của tiểu thương được nâng lên; việc lựa chọn nguồn hàng có chứng từ được chú trọng hơn; tình trạng kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc có xu hướng giảm; người tiêu dùng bắt đầu hình thành thói quen kiểm tra thông tin trước khi mua.
Nguồn ảnh: Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội
Tuy nhiên, để mô hình phát huy hiệu quả bền vững, vẫn còn nhiều thách thức. Trước hết là yếu tố con người: Nếu tiểu thương chưa thấy rõ lợi ích lâu dài, việc cập nhật dữ liệu dễ mang tính hình thức, làm kiểu "đối phó".
Đối với việc kết nối chuỗi cung ứng: Hệ thống truy xuất chỉ thực sự hiệu quả khi dữ liệu được xác thực và có sự liên thông từ nơi sản xuất đến điểm bán. Nếu chỉ dựa vào khai báo một chiều, nguy cơ "minh bạch trên giấy" vẫn có thể xảy ra.
Vấn đề chi phí vận hành cũng cần được tính toán hợp lý để không tạo thêm gánh nặng cho tiểu thương. Đồng thời, việc thay đổi thói quen tiêu dùng - khuyến khích người dân chủ động quét mã, lựa chọn sản phẩm có thông tin rõ ràng - cũng là yếu tố quan trọng để mô hình phát huy hiệu quả.
Nguồn ảnh: Báo Lao động
Ngoài ra, không ít tiểu thương, đặc biệt là người lớn tuổi, còn gặp khó khăn khi tiếp cận công nghệ. Việc cập nhật dữ liệu thường xuyên cũng đòi hỏi thêm thời gian và công sức, cần được hỗ trợ, hướng dẫn kịp thời.
Từ mô hình thí điểm tại chợ Thượng Thanh, việc số hóa truy xuất nguồn gốc thực phẩm đang mở ra hướng đi mới cho hệ thống chợ dân sinh Hà Nội. Khi thông tin hàng hóa được công khai, minh bạch ngay tại quầy, niềm tin của người tiêu dùng cũng được củng cố.
Dù còn nhiều thách thức, nhưng nếu được triển khai đồng bộ từ công nghệ, con người đến cơ chế giám sát, mô hình này có thể trở thành nền tảng quan trọng để hiện đại hóa chợ truyền thống - không chỉ giữ vai trò cung ứng thiết yếu mà còn đảm bảo an toàn, minh bạch vì sức khỏe cộng đồng.
